ايشان قساوت قلب ديد . * ( وَما نَزَلَ ) * ( 1 ) * ( مِنَ الْحَقِّ ) * ، و آنچه فرو فرستاد خداى تعالى ( 2 ) از حقّ ، و محلّ « ما » جرّ است از اعراب عطفا على قوله : * ( لِذِكْرِ اللَّه ) * . و نافع و حمزه و عاصم به روايت مفضّل و حفص خواندند : « نزل » به تخفيف « زا » ، على لزوم الفعل ، و آنچه فرود آمد از حق [ و باقى قرّاء به « نزّل » به تشديد ، و آنچه خداى تعالى فرو فرستاد از حق ] ( 3 ) . رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم - گفت : اوّل چيزى كه از امّت [ من ] ( 4 ) بردارند خشوع باشد . * ( وَلا يَكُونُوا ) * ، [ در او خلاف كردند ] ( 5 ) ، بعضى ( 6 ) گفتند : محلّ او نصب است عطفا على قوله : * ( أَنْ تَخْشَعَ ) * ، و التّقدير : ان ( 7 ) لا يكونوا ( 8 ) ، و بعضى ديگر گفتند : نهى است و محلّ [ او ] ( 9 ) جزم است چه سقوط « نون » تثنيه و جمع و « نون » تأنيث براى نصب و جزم باشد ، گفت : مباشند ( 10 ) چنان كه آنان كه ما ايشان را كتاب داديم پيش از اين ، يعنى جهودان و ترسايان ، [ و مثله فى احتمال الوجهين اعنى النّصب و الجزم ، قوله تعالى : وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ ( 11 ) ، و قد مضى الكلام فيه ] ( 12 ) . * ( فَطالَ عَلَيْهِمُ الأَمَدُ ) * ، روزگار بر ايشان دراز گشت از عهد پيغمبران ، يعنى ايّام فتور دراز گشت . * ( فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ ) * ، دلهاى ايشان سخت شد . ربيع بن عميله ( 13 ) گفت از عبد اللَّه مسعود كه او گفت : حديثى شنيدم از رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم - كه از آن خوشتر حديث نشنيدم الَّا كتاب

--> ( 1 ) . كا : نزّل ، گا : نزّل . ( 2 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : فرو فرستادند . ( 3 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آد افزوده شد . ( 5 - 4 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آد ، گا : افزوده شد . ( 6 ) . اساس ديگر ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها زايد مىنمايد . ( 7 ) . آد ، كا : و أن . ( 8 ) . اساس و همهء نسخه بدلها : لا تكونوا ، با توجّه به ضبط قرآن مجيد تصحيح شد . ( 12 - 9 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها افزوده شد . ( 10 ) . اساس ، آد ، كا ، گا : مىباشيد ، با توجّه به ضبط كلمه « يكونوا » تصحيح شد . ( 11 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيه 42 . ( 13 ) . آد ، كا ، گا : ربيع بن عميره .